Marleen Stikker was begin jaren negentig een van de internetpioniers in Nederland. En nog steeds opereert ze in de voorhoede van wat komen gaat. 'Je ziet de schaduw wel, maar je moet het gebouw nog bouwen' Volgens Robert Musil in Der Mann ohne Eigenschaften bestaan er twee mensensoorten, de mogelijkheidsmens en de werkelijkheidsmens. De werkelijkheidsmens gaat uit van wat is. De mogelijkheidsmens streeft iets na wat nog niet kan. Marleen Stikker zit aan tafel in de torenkamer van het Waaggebouw aan de Amsterdamse Nieuwmarkt en citeert Musil om zichzelf te typeren. Stikker is een mogelijkheidsmens. Ze was een van de oprichters van De Digitale Stad, dat een doorbraak betekende omdat DDS het internet voor het eerst weergaf als een virtuele vrijplaats waar je dingen kon vinden en mensen ontmoeten. Naast vele succesvolle innovaties die haar medialab Waag Society op zijn conto kan schrijven is Marleen Stikker ook mede-initiatiefnemer van de recentelijk gehouden Cross Media Week, die meer dan 5000 bezoekers naar de hoofdstad trok. 'Mijn echte interesse is de kunst van het combineren. Ik zoek altijd nieuwe inzichten en nieuwe effecten op het snijvlak van technologie en cultuur. Ik kan niet anders, mijn brein werkt nou eenmaal zo. Ik denk dat dat komt omdat ik de wereld niet neem zoals die is.'

ROY VAN DALM

 

U bent van het begin af aan betrokken geweest bij de ontwikkelingen van internet en nieuwe media, maar hoe was dat begin eigenlijk?

'Toen ik in Amsterdam filosofie ging studeren was het 1980. De stad was vol weltschmerzcafés en niemand zat te wachten op mijn generatie. De strijd met de vaders was daarvóór al gevoerd. Die waren allemaal al van hun troon gestoten. Iedereen ging toen zijn eigen ding opzetten. "We bouwen onze eigen werelden op". Begin jaren tachtig had ik mijn eerste computer en ik richtte het theatertijdschrift Alligator op. Ik gebruikte daar als een van de eersten een dtp-programma voor om me onafhankelijk te maken van het productieproces. Overal ontstonden nieuwe theaters zoals Het Veem, het Amphitheater. Mensen startten hun eigen drukkerijen en creëerden op die manier hun eigen productieomgeving. Ik was ook betrokken bij radiopiraten zoals Radio 100 en Radio Rabotnik. Daarna ben ik in 1989 directeur geworden van het multimedia-theaterfestival Zomersfestijn en organiseerde ik in 1991 de Wetware Conferentie. Ik was tijdens mijn studie beïnvloed door Antonin Artaud, die een soort totaaltheater nastreefde, compleet met bliksem en allerlei effecten. Dat heeft me erg gefascineerd en ik wilde ook op het snijvlak van cultuur en technologie dergelijke belevingen vormgeven. Bij de Wetware Conferentie ging het om de confrontatie tussen hardware, software en de mens, ofwel de "wetware", want wij bestaan voor het grootste deel uit water. Robotkunstenaars demonstreerden hele grote robots. Ik heb in die tijd ook de eerste interactieve tv-programma's geprogrammeerd. Felix Rottenberg heeft me vervolgens gevraagd of ik voor De Balie wilde werken. Daar heb ik manifestaties als Live Magazine opgezet, waarbij het gebouw vormgegeven was als een magazine.'

En toen kwam De Digitale Stad?

'Ja, in 1993 heb ik Felipe Rodriguez en Rop Gonggrijp van internetprovider Hactic, het latere Xs4all, uitgenodigd om iets van internet te laten zien. Je moet je voorstellen dat dit nog allemaal in de periode was van vóór het World Wide Web. In die tijd was de eerste oorlog in het voormalige Joegoslavië, waartegen ook een culturele boycot bestond. De enige manier om contact met de buitenwereld te hebben was via het internet. De Nederlander Wam Kat zat in die tijd in Zagreb en maakte daar een internetdagboek. Hij was de eerste blogger. Het was het begin van de burgerjournalistiek. Ik had het gevoel dat er iets aan het gebeuren was. Ik heb mezelf toen Unix aangeleerd, bestudeerde de protocollen van het internet. Mijn vrienden keken over mijn schouder mee en snapten er helemaal niets van. Maar de internetomgevingen die toen bestonden waren mij te gestructureerd, gecontroleerd en te weinig creatief om er iets aan te kunnen bouwen. Ik wilde iets ontwikkelen voor mensen die geen Unix wilden leren en voor mensen die het onontgonnen gebied wilden helpen ontginnen. De metafoor van een digitale stad was een mooie. Je had ineens plekken: een plein, een postkantoor. Dat hielp mensen met navigeren.

Ik heb Felipe en Rop gevraagd of ze mee wilden doen. We hebben toen een plan gemaakt en geld gekregen via Binnenlandse Zaken, EZ en de Gemeente Amsterdam. Mensen konden via De Digitale Stad een gratis e-mailaccount krijgen, een eigen homepage en deelnemen aan discussiegroepen. Toen was het zaak om content erop te krijgen. Het Financieele Dagblad, NRC en de Groene Amsterdammer waren de eerste media die artikelen via DDS online plaatsten. Maar ook de Anne Frank Stichting, politieke partijen en de gemeente Amsterdam - die als eerste gemeente haar bestuurlijke informatiesysteem daarmee op internet had - deden mee. Rop, Felipe en ik liepen van de ene naar de andere organisatie om ze mee te krijgen. We voelden ons een Data Liberation Front dat overal geknechte data kwam bevrijden. Kun je je dat voorstellen? Daar komt dan een vrouw aanlopen die iets van IT weet samen met twee hackers. Wij stapten die strak gecontroleerde IT-wereld binnen om van mensen data vrij te krijgen. Maar De Digitale Stad was direct een enorm succes. Binnen no time zaten er honderdduizend mensen op. Internet werd iets maatschappelijks en iets politieks. In de VS kreeg je Ross Perot en zijn pushbutton democracy. Internet betekende ineens iets voor de democratie.'

De Waag kwam kort daarna in beeld?

'Ja, ik heb in 1994 met Caroline Nevejan de "Maatschappij voor oude en nieuwe Media" in de Waag als stichting opgericht. Wij wilden die samenwerking tussen hackers, kunstenaars en activisten duurzaam verankeren en technologie ontwikkelen die maatschappelijk relevant was. Maar, we waren als medialab niet alleen een avant-gardistische denktank. We wilden ook prototypen ontwikkelen en die op de markt krijgen. Onze nadruk ging vooral liggen op genetwerkte kunst, zorgtoepassingen en onderwijs. Van meet af aan brachten we kunstenaars in contact met de speelse kennis die hackers hebben en die er een sport van maken om de technologie uit te dagen. Technologie, beleving en verbeelding - dat brachten we samen.'

De Waag begon als een avant-gardeclub aan de rand, maar staat nu in de kern van maatschappelijke en economische ontwikkelingen. Creativiteit heeft meer dan een culturele toegevoegde waarde. Waar komt dat succes vandaan?

'Het is de kunst van het combineren van soms heel onverwachte dingen. Wij voegen een nieuwe dimensie toe aan technologie en dat is beleving. Je hebt namelijk voor een technologie eerst een belevingsperspectief nodig om tot een businessmodel te komen. We experimenteren, maar weten nooit wat eruit komt. Als je dan op iets stuit, is dat altijd een wat onhandig moment. Laten we zeggen: je ziet de schaduw wel, maar je moet het gebouw nog bouwen. Maar ik ben wel zeer gecommitteerd om het gebouw te bouwen. Ik ben geen futurist of trendwatcher, geen toekomstvoorspeller. Je kunt de toekomst niet voorspellen. Het is je eigen handelen dat de toekomst maakt. En de kern van ons handelen ligt in het designperspectief. Een voorbeeld is ons project de Verhalentafel. Dat is een apart vormgegeven meubel waar één tot zes ouderen aan kunnen zitten. Er zitten maar twee knoppen op waarmee je historisch beeldmateriaal op kunt roepen, zoals liedjes van Wim Sonneveld of de landing op de maan. De bejaarden kunnen al pratend verhalen toevoegen aan het beeld en zo ontstaat een soort "oral history". Het is onze oplossing voor de vraag om met nieuwe technologie ouderen die vereenzamen zich weer met de wereld te laten verbinden. De Verhalentafel is weliswaar een stuk geavanceerde technologie, maar niemand heeft het idee dat hij tegen een computer praat, want dat zouden die mensen nooit doen. Maar nu halen ze in principe filmpjes van internet op.'

'Uit onderzoek blijkt dat de Verhalentafel bijdraagt aan het zich goed voelen en helpt tegen depressies. Wij modelleren de werkelijkheid niet naar iemands wensen en gaan niet ontwerpen op grote groepen en nemen dan een grootste gemene deler. Wij ontwerpen belevingsgericht, gebruiken ''users as designers'' en maken het clubje waarmee we werken heel klein. Daarna kunnen we het opschalen. Daarvoor hebben we Waag Labs opgericht, dat innovaties doorontwikkelt en naar de markt brengt. Dat gebeurt nu ook met onze software Pilotus, die een simpele, visuele manier van communiceren biedt voor mensen met een verstandelijke beperking. Dat wordt nu als Boardmessenger in de VS op de markt gebracht.'

Hoe past Cross Media Week in het verhaal?

'Tv, internet, mobiele media - ze convergeren en worden door de consument al door elkaar gebruikt. Die kruisbestuiving is volop gaande en de businessmodellen lopen daar nu achteraan. Ik ben mee geweest op een missiereis nieuwe media van EZ naar San Francisco en het commitment dat partijen daar uitspraken, konden we verzilveren voor Cross Media Week. Nieuwe media zijn immers benoemd tot sleutelgebied door EZ en in Amsterdam zitten al veel crossmediabedrijven. We koppelden ''grassroots''-organisaties aan multinationals, grote mediaconcerns aan maatschappelijke vernieuwers. Het is belangrijk dat bedrijven inzien dat innovatieconcepten van de straat komen. YouTube kwam ook uit een garage voort. En dat besef dringt nu ook door tot grote ondernemingen, zoals Philips , dat met een open innovatiemodel werkt. Zo werkt de Waag samen met Philips, de Universiteit van Amsterdam, het Telematica Instituut en TNO aan de totstandkoming van het Institute for Creative Content and Technology. Je ziet dat wij door de ontwikkelingen in een andere relatie komen te staan tot grote bedrijven. Amerikanen vinden het overigens heel opmerkelijk wat wij doen, omdat de medialabs in de VS allemaal verbonden zijn aan universiteiten.'

Het stimuleren van ondernemerschap hoort inmiddels ook tot de kerntaken van Waag Society?

'Ja. We hebben als zusterbedrijf het MediaGilde opgericht dat starters op het gebied van ict en nieuwe media begeleidt met technologische faciliteiten, coaching, ontwikkeling van creativiteit en ondernemersvaardigheden. Het zit in het verbouwde pakhuis De Zwijger en is in september daar van start gegaan. Ondernemerschap in de creatieve industrie is van groot belang, maar ik vind het jammer dat het begrip ondernemerschap in Nederland alleen maar vereenzelvigd wordt met economische gedrevenheid. Mensen zijn niet altijd economisch gemotiveerd en gericht op het verdienen van meer geld. Je hebt ook ondernemers die intrinsiek gemotiveerd zijn. Mensen die dingen bij elkaar brengen en vernieuwen omdat ze een impact willen hebben op de wereld om hen heen. Het is alsof wij hier in Nederland alleen maar meer TomToms moeten hebben. Ondernemen is voor mij eerst weten waar je passie ligt en waar je je energie op kunt inzetten. Ga daar eens van uit in je definitie van ondernemerschap. Weet je, heel veel fondsen voor de creatieve industrie zitten te wachten tot er een businessplan in hun brievenbus valt. Maar dat is niet de manier waarop het werkt. Je moet niet gaan zitten wachten totdat mensen geleerd hebben hoe ze een businessplan moeten schrijven. De kloof tussen creativiteit en ondernemerschap overbrug je door mensen die prachtige ideeën hebben te helpen die ideeën op te schalen. Zo werkt dat.'

Marleen Stikkeris oprichter en directeur van Waag Society. In 1993 zette zij De Digitale Stad op, 's werelds eerste digitale stad op het internet. Marleen Stikker is lid van het nationaal regieorgaan voor ict-onderzoek en innovatie, ICTRegie.

Copyright (c) 2006 Het Financieele Dagblad

Add a comment

< Prev		Next >